Trots moet slijten

'Verlichting kent geen moraal, zen wel', zegt Niko met grote stelligheid. 'Dat is waarom we jukai doen. We nemen ons voor te leven volgens bepaalde regels en voorschriften, die handelen over goed en kwaad. Dat is heel belangrijk. Overigens zijn die regels vrij algemeen, dus iedereen moet ook weer nagaan hoe dat concreet in het leven uitwerkt. Neem 'niet doden'. Is abortus niet doden? Voor dat soort vragen kom je te staan, want daar zeggen die regels niets over.'

'Verlichting daarentegen gaat niet over goed of kwaad. Het is een bevrijdend inzicht. Er overvalt je een inzicht dat een bevrijdend effect heeft. Het is met name bevrijdend omdat het niet over goed en kwaad gaat. Moraal bevrijdt niet, moraal verplicht. Vanuit de moraal en ethiek word je beschuldigd en bestraft, dat is helemaal niet bevrijdend. Het is een last, het geweten speelt op. Maar we leven met elkaar, dus we moeten proberen dat zo netjes mogelijk te doen - bijvoorbeeld door elkaars bezit te respecteren. Maar de wetenschap dat een ander meer heeft dan ik, is niet bepaald bevrijdend. Daarom beoefen ik de onmetelijke deugd van medevreugde.'

Kun je verlichting en ethiek zo scheiden?

'Jawel, omdat verlichting puur individueel is. Niemand wordt er vrolijk van als ik verlicht word. Niemand heeft daar iets aan. Het is alleen fijn voor mij. Dat betekent ook dat ik verlichting niet kan inzetten in de beoordeling van goed en kwaad. Verlichting is amoreel. In de geschiedenis zijn er heel wat verlichte figuren die een hoop kwaad hebben veroorzaakt. Een goed voorbeeld is Bernardus van Clairvaux. Hij was een groot mysticus, maar hij predikte wel de kruistochten. Hij heeft duizenden mensen de dood ingejaagd. En zo zijn er heel wat boeddhistische leraren die best verlicht kunnen zijn, maar die gedrag vertonen wat niet ethisch is.'

Heeft de verlichtingservaring hen juist bevrijd van de moraal?

'Het probleem is dat het verleidelijk is om de verlichtingservaring te gaan interpreteren. Dat speelt zich af op een terrein buiten de verlichting, want de verlichting zelf verdraagt geen interpretatie. Maar als je vijf minuten later naar de stembus zou moeten gaan, kun je denken: ik heb een bevrijdend inzicht en dat zegt mij dat ik 130 km wil kunnen rijden. Ik stem VVD!'
'Eigenlijk is dat misbruik van de Dharma. Dat is zoals terroristen zich op Allah beroepen in plaats van op hun eigen verantwoordelijkheid. Allah heeft hen zogenaamd gestuurd. Maar Allah zegt niets. Moslims roepen wat, boeddhisten roepen wat. De Dharma zegt niets. In zo'n geval ontlenen mensen elementen aan hun verlichting die er niet inzitten. Hetzelfde geldt voor de twee waarhedenleer in zen: absoluut gezien is er geen goed en kwaad, maar relatief wel. Toch kun je denken: "Ik heb iets gezien wat lang niet iedereen heeft gezien, ik voel me verheven boven anderen. Ik voel me zelfs verheven boven goed en kwaad, dus ik kan doen wat ik wil." Je verschuift een absoluut inzicht naar het niveau van het relatieve. Daar gaat het fout.'
'Je hebt je te houden aan de maatschappelijke afspraken. Als ik iemand heb vermoord, kan ik niet tegen de rechter zeggen: "Ik houd mij bezig met de eenheid aller dingen en daar is geen goed en geen kwaad." Die rechter zou mij naar de gevangenis sturen. Terecht!'

Zo bezien moeten verlichte mensen haast onuitstaanbaar zijn?

'Dat klopt. Heel vaak zijn ze arrogant en autoritair. Daarom: verlichting is niet het einde van het verhaal. Je moet je trots over dit inzicht weer zien te verliezen. Verlichting betekent niet dat je een beter mens bent geworden of dat je intellect is toegenomen. En het is moeilijk te erkennen dat jouw verlichting jouw subjectieve ding is - we willen het zo graag als objectieve waarheid zien. Kortom, je blijft mens.'

Maakt een bevrijdend inzicht het juist moeilijker om je aan de precepts te houden?

'Je kunt het ook omdraaien. Je hebt iets zo belangrijks en moois meegemaakt, dat de vraag zich opdringt: hoe nu verder? Als je werkelijk hebt ingezien dat alles één is, wat ga je dan doen? Hoe ga je leven? Persoonlijk heb ik dan een grotere reden om te kiezen voor geweldloosheid. Dat is ook afhankelijk van de traditie en cultuur waar je onderdeel van uitmaakt. Die bepalen mijn interpretatie van die ervaring. En natuurlijk je karakter. Iemand heeft wel eens gezegd: religie maakt goede mensen beter en slechte mensen slechter. Misschien is dat wel waar. Het kan een soort waas wekken waar door je blind wordt voor het feit dat je in een samenleving leeft en dat je met anderen te maken hebt. Maar hoe verlicht ook, je hebt je te gedragen .'

Zoals nu sommige katholieke priesters en bisschoppen nauwelijks schijnen te beseffen wat ze met kleine kinderen hebben uitgehaald?

'Daar zouden ze goed naar moeten kijken. Zoals wij dat ook binnen de zentraditie moeten doen, want daar gebeuren ook de gekste dingen. Dan heb je niets aan een verlicht standpunt, want vanuit een verlicht standpunt rest slechts zwijgen. Vanuit een relatief oogpunt kun je je wel degelijk afvragen of het deugt.'

Dus het hangt helemaal van de persoon af hoe hij een verlichtingservaring aanwendt?

'Ja. En het is heel begrijpelijk dat hij trots is: "Ik heb nu iets meegemaakt! Niemand hoeft mij nog iets te vertellen." Daarom smeekten Dogen en Hakuin hun monniken om door te gaan met hun zentraining, met dat harde, saaie, gedisciplineerde leven in de trainingstempels. Want die trots moet slijten.'

Sommigen menen dat je verlichting juist vindt in het naleven van de precepts .

'Dat is zeker een mogelijkheid. Maar niet meer dan dat, zoals zazen ook een mogelijkheid tot bevrijdend inzicht biedt. Noch zazen noch de voorschriften bieden enige garantie. Niemand weet hoe en wanneer verlichting zich voordoet. We beoefenen iets dat volstrekt onkenbaar en onvoorspelbaar is. Persoonlijk vind ik dat erg mooi.'

Door Jacqueline Oskamp
Bron: Zensor 53 - zomer 2011 [uitgave van Kanzeon Zencentrum Amsterdam]

> Reaktie: Geen satori verdorie

> MEER van Nico Tydeman

Nico Tydeman is verbonden aan het zencentrum Amsterdam: www.zenamsterdam.nl
Lama Ole Nydahl is verbonden aan het diamantweg boeddhisme: www.diamantweg-boeddhisme.nl

Bron: BOS - Bodhi-tv

                                    Nico Tydeman

Ik heb een voornemen. Een vast besluit vormt een draagvlak voor mijn handelen, gesprekken, gedachten, werk en vrije tijd. Wordt het voor een ogenblik vergeten, dan dient de herinnering zich weer vanzelf aan, soms met schrik, een schok, soms een lieflijk weten. Ik heb mij voorgenomen een geestelijk pad te gaan, de nacht die mijn bestaan omhult steeds dieper te betreden. Mijn leven lang zal het ondenkbare, waartoe het denken mij verleidt, de poort zijn tot de werkelijkheid. Hoe angstig en vermoeiend ook, ik zal mijn voeten zetten op die duistere grond en mij laten zinken in het drijfzand van de aarde, alleen de adem en de dood als metgezel. Niet de zekerheid, noch de rust, maar het vreemde, het onrustbarend andere, de ontworteling zal mijn richtsnoer zijn naar een ver, onkenbaar doel. Mijn dooltocht naar de onbenaderbare verte zal mijn nabijheid zijn met allen die ik tegenkom. “Mysterie”, trefwoord op mijn lippen, sjibboleth voor de mystieke weg, zal mijn wijze van begroeten zijn. Ik heb gezworen alle lijden te verzachten, het kwaad te bannen en de aarde met goedheid te bedekken. En wellicht, op mijn sterfbed zal ik zeggen: er kwam niet veel van terecht. Maar dit voornemen, diep gekoesterd, onvervulbaar verlangen, komt uit de bodemloosheid van mijn onnadenkend hart. Het heeft geen verdere reden of verklaring nodig. Het vraagt uitsluitend om beoefening, momenten, waarop mijn belofte in praktijk wordt omgezet.

Daartoe ga ik regelmatig naar de zendo, een lege ruimte met slechts een boeddhabeeld en zwarte meditatiekussens langs de witte muren. Hier kan de wereld ongehinderd binnentreden en zonder vervorming worden beschouwd. Hier heerst de stilte opdat geluid naar waarheid klinken kan. Zazen, gemeenschappelijk beoefend, is verstilde liturgie, zonder woorden, zonder gezang, geen verkondiging, maar een homilie van onbeweeglijk zittende lichamen, onbesproken en onbespreekbaar gedrag, viering van een inspanning, een toegewijd in- en uitademen, leven en dood proevend, het denken onbedacht doordacht. Zazen in de zendo is een eredienst van Boeddha’s. Sprakeloos, doordrongen van geboorte en dood als een ondoordringbaar geheim, spreken zij een lichaamstaal van zacht gestrekte ruggen, vervuld van vreugde en van pijn, voltooid door vergankelijkheid. Zazen, of ik het thuis alleen beoefen of in de zendo, samen met anderen, is een vorm waarin mijn voornemen concreet uitgevoerd wordt, in elk geval zolang als de oefening duurt. Ik beschik daarmee over een praktijk die mijn krachten te boven gaat en zich nimmer laat voegen naar mijn interpretaties. Want zazen is een duistere praktijk. Zijn beoefening bereikt nooit een laatste graad van perfectie, zijn motieven blijven ondoorgrondelijk en zijn invloed laat zich niet meten naar redelijke maatstaven. Oefening in het verspillen van tijd, want de tijd niet langer beoordeeld als nuttige besteding, zonder de beperking van verdienste, zonder uitzicht op verlossing. De tijd van zazen is de tijd van puur spel, vreugdevol spel, ongeremde en ongecensureerde expressie van een neergezeten, spelend lichaam dat de bitterzoete mengeling van pijn en genot kent, vrije tijd van een zittende Boeddha, homo ludens bij uitstek, met die geheimzinnige glimlach van herkenning om de mond. En de dood zal mijn laatste zazenbeoefening zijn.

> zie ook documentaire "Doorn in het hart"
> aangeraden boek: "Zitten, de praktijk van Zen"

Tekst: http://www.zenamsterdam.nl/docenten/Niko_Tydeman_Sensei.html
Foto: http://sweepingzen.com/2010/01/21/niko-tydeman-bio/